Tijdens de VN Commissie voor de Status van de Vrouw deden de afgevaardigden van de Verenigde Staten hun uiterste best om 'genderideologie' tegen te gaan. Dat is niet enkel een gevaar voor internationale vrouwenrechten. Het zegt ook iets over de fascistische tendensen in Washington.
Een dag na Internationale Vrouwendag, maandag 9 maart, is de 70e zitting van de VN-Commissie voor de Status van de Vrouw (CSW70) in New York gestart. Dit jaar buigt de CSW - een VN-orgaan dat zich inzet voor wereldwijde gendergelijkheid - zich opnieuw over strategieën en beleidsaanbevelingen om de rechten van vrouwen en meisjes in heel de wereld te verbeteren.
"Deze vindt plaats in een cruciaal jaar", stelt Yanni Deneweth die ter vertegenwoordiging van de Coalitie Gendergelijkheid aanwezig was. Binnen deze coalitie uiten Vrouwenraad, Punt vzw, ZIJkant, 11.11.11, Furia, Plan International, Ella vzw en Vrouwennet hun grote bezorgdheid over de toenemende achteruitgang van vrouwenrechten en mensenrechten, zowel internationaal als in Europa en België.
Elke vier jaar onderhandelen 45 lidstaten over de formulering van de conclusies van de Commissie. De overige lidstaten kunnen hun stem laten vertegenwoordigen via deze 45 lidstaten, maar de aanwezige lidstaten hebben natuurlijk een grotere invloed. De Coalitie van Gendergelijkheid noemt dit een cruciaal jaar voor vrouwenrechten omdat sinds dit jaar de Verenigde Staten tot die groep behoren.
“De Verenigde Staten schuwen het niet meer om bepaalde narratieven over gender te propageren”, vertelt Deneweth. “Zij vonden bijvoorbeeld dat de Commissie voor de Status van de Vrouw genderideologie verspreidt en de legalisering van abortus stimuleert”.
Daarom probeerden de VS vanaf dag één de “agreed conclusions”, een door lidstaten onderhandelde tekst, te blokkeren. Normaal gesproken worden deze door een consensus aangenomen, maar dit jaar eiste Washington een stemming. De commissie nam uiteindelijk het document aan met 37 stemmen voor en zes onthoudingen (Ivoorkust, Democratische Republiek Congo, Egypte, Mali, Mauritanië en Saoedi-Arabië). De enige tegenstem kwam van de VS.
Door een stemming over de “agreed conclusions” te eisen “zette de VS de hakken echt in het zand”, legt Deneweth uit. Nadat pogingen om de tekst aan te passen waren mislukt wilden ze zich met een stemming distantiëren van de tekst. Het ging daarbij onder meer om passages over diversiteit, gelijkheid en inclusie, de gevolgen van klimaatverandering voor vrouwen, de invulling van het begrip gender en de reproductieve rechten van vrouwen en meisjes. “Vooral het vernauwen van het woord ‘gender’ tot biologische sekse was een scherp standpunt van de VS”, vertelt Deneweth.
Sinds zijn aanstelling is Donald Trump een ware kruistocht begonnen tegen ‘genderideologie'
Gelukkig boden de aanwezige lidstaten genoeg tegengas om de koers van de VS te stoppen. Maar wat zegt deze poging om internationale vrouwenrechten uit te hollen over de positie van vrouwen in de wereld? En, vooral, waar moeten we ons op voorbereiden?
'Genderideologie'
Sinds de aanstelling van Donald Trump als president van de Verenigde Staten in januari 2025 is zijn ambt een ware kruistocht begonnen tegen ‘genderideologie’. Als een van zijn eerste daden in het Witte Huis ondertekende hij een presidentieel decreet dat stelde dat: “vrouwen biologisch vrouwelijk zijn en mannen biologisch mannelijk”.
Met genderideologie wordt verwezen naar de definitie van gender uit genderstudies en de sociale wetenschappen. Die definitie is gebaseerd op het idee dat ‘mannelijkheid’ en ‘vrouwelijkheid’ zijn aangeleerd, in plaats van biologisch bepaald. Deze definitie is inmiddels breed gedragen en staat ook in het Verdrag van Istanbul, een baanbrekend verdrag op Europees niveau om geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld te voorkomen en te bestrijden.
Door gender wettelijk te herleiden tot biologie, wordt de complexiteit van aangeleerde gendereigenschappen uitgewist. In plaats van te erkennen dat ‘vrouw-zijn of man-zijn’ een veelvormige en gelaagde ervaring is, wordt het vernauwd tot een uitsluitingsmechanisme dat bepaalt wie wél en niet ‘echt’ een man of vrouw is.
Naast de directe gevolgen van Trump’s presidentiële decreet voor transpersonen, opent deze definitie ook de deur naar rigide genderrollen. “Inspanningen om genderideologie uit federale beleidsmaatregelen en programma’s te bannen vormen een bredere poging om traditionele gendernormen en hiërarchieën te herstellen”, schrijft Saskia Brechenmacher van denktank Carnegie daarover.
Ongelijkheden tussen mannen en vrouwen worden als ‘natuurlijk’ voorgesteld
Wanneer biologie ons gedrag en onze capaciteiten bepaalt, verankert het ook onze positie in de samenleving. Deze definitie construeert namelijk een ‘natuurlijke’ hiërarchie tussen mannen en vrouwen, en iedereen die daarbuiten valt. Problematische ideeën zoals “vrouwen zijn van nature ondergeschikt aan de man” of “echte mannen huilen niet” komen daar rechtstreeks uit voort.
Het idee dat mannen en vrouwen biologisch gedefinieerd worden “maakt het ook moeilijker om de onderliggende sociale normen en structuren die ongelijkheden in de politiek, op de arbeidsmarkt en in de samenleving in het algemeen aanwakkeren, te bespreken en aan te pakken”, stelt Brechenmacher. Ongelijkheden tussen mannen en vrouwen worden namelijk als ‘natuurlijk’ voorgesteld en niet iets wat sociaal is geconstrueerd.
"Iedere fascist verdedigt rigide genderrollen"
De Verenigde Staten lijken op zowel nationaal als internationaal niveau terug te willen keren naar die ‘natuurlijke’ hiërarchie tussen mannen en vrouwen. Waar de man ‘een sterke leider’ moet zijn en de vrouw vooral bezig is met kinderen baren. In dat wereldbeeld is wat zij genderideologie noemen een hinderlijke stoorzender die zulke traditionele rolverdeling in vraag stelt.
Fascisme
“Iedere fascist verdedigt rigide genderrollen als pijler van zijn macht”, valt te lezen in het boek Dit is fascisme van Rosan Smits. “Zoals de leider als de ‘vader van de natie’ wordt neergezet, zo wordt de man als het natuurlijke hoofd van het gezin gezien – en dat moet zo blijven. Genderdiversiteit wordt door fascisten afgeschilderd als een bedreiging voor deze natuurlijke orde”.
Dat is precies hoe Trump en zijn aanhang te werk gaan. Vrouwenrechten die gebaseerd zijn op het idee van gender als constructie, zijn een bedreiging. Niet alleen voor de samenleving als geheel maar ook voor vrouwen zelf. In het presidentieel decreet dat hij tekende op de dag dat hij het Witte Huis betrad staat bijvoorbeeld dat het “vrouwen verdedigt tegen genderideologie”. Volgens Trump is genderideologie gevaarlijk voor vrouwen omdat het de natuurlijke noden en behoeften van vrouwen zou ondermijnen.
Dat Trump vooral zelf wil bepalen wat vrouwen nodig hebben, kan makkelijk worden afgelezen uit zijn beleid en uitspraken. Denk maar aan de inperkingen van het abortusrecht, het op non-actief zetten van alle diversiteitmedewerkers en de beruchte uitspraak: “You can do anything, grab them by the pussy”.
Trump beschermt vrouwen niet tegen genderideologie, deze definitie van gender demoniseren komt Trump gewoon goed uit om de schijn op te wekken dat hij een natuurlijke orde wil herstellen. Exact volgens het fascistische handboek bestaat die ‘natuurlijke orde’ uit witte, heteroseksuele families die (veel) gezonde witte baby’s maken.
Blijven vasthouden aan internationale samenwerking
Instellingen als de VN‑Commissie voor de Status van de Vrouw leggen duidelijke normen op aan de internationale gemeenschap. Zo riep de Verenigde Naties Nederland in februari nog op het matje over vrouwenrechten. Nederland zou namelijk niet voldoende voldoen aan het VN-Vrouwenverdrag.
Voor het middenveld is het cruciaal om zich te kunnen beroepen op dit soort internationale verdragen en verklaringen. “Het is een instrument om druk te zetten op de politiek", legt Deneweth van Vrouwenraad vzw uit. “Op die manier kunnen we blijven strijden voor meer vrouwenrechten en mensenrechten in het algemeen”.
Maar die internationale verdragen en wetgeving moeten wel serieus genomen worden. De opkomst van fascisme en extreemrechts zorgt ervoor dat steeds meer landen hun nationale wetgeving boven internationale wetgeving zetten. “En dat is een gevaarlijk precedent, want dan rijst de vraag: wat is de waarde nog van die internationale verklaringen wanneer deze niet meer nageleefd worden door lidstaten?” vraagt Deneweth zich af.
Dat de andere lidstaten zich niet lieten meeslepen door de Verenigde Staten tijdens de Commissie voor de Status van de Vrouw, is een overwinning. Maar wat de poging van de VS vooral duidelijk maakt, is dat vrouwenrechten wereldwijd allerminst verworven zijn. Integendeel: ze staan opnieuw onder druk van een ideologische strijd die ongelijkheid probeert te herdefiniëren als iets natuurlijks.
